Soja – poradnik agrotechniczny

1. Charakterystyka

soja-17soja-6Soja (Glycine) należy do rodziny bobowatych. Jest rośliną jednoroczną, jarą. Nasiona są kształtu owalnego, rzadziej kulistego. Masa 1000 nasion (MTN) wynosi od 120 do 240 g, w zależności od odmiany i warunków agrotechnicznych. Soja kiełkuje epigeicznie, tzn. liścienie w trakcie wschodów wydostają się na powierzchnię gleby. Są duże i często nie mogą przebić się przez zaskorupioną glebę wytworzoną przez ulewę po zasiewie, a w następnych dniach – słoneczną pogodę. Dlatego w trakcie uprawy przedsiewnej roli nie należy nadmiernie rozdrobnić, a sam siew wykonać dość płytko, na 3 do 4 cm. Wschody soi następują po upływie kilkunastu dni od siewu. Po rozwinięciu liścieni wyrastają dwa pojedyncze liście zarodkowe o kształcie eliptycznym. Następnie rozwijają się liście właściwe – złożone z trójlistków ułożone na łodydze naprzemianlegle. W fazie 2-3 trójlistków soja jest najmniej wrażliwa na herbicydy dolistne, a chwasty dwu i jednoliścienne są przeważnie w fazie 1-3 par liści. Łodyga soi jest sztywna, owłosiona, rozgałęziająca się, o wysokości od 40 do 120 cm, w zależności od odmiany i warunków wegetacji. W ciepłych i wilgotnych warunkach oraz na stanowiskach bogatych w azot łodygi są dłuższe i skłonne do wylegania. Kwiaty zawiązują się na łodydze w kątach liści, w formie gron liczących od kilku do kilkunastu kwiatków. Soja zaczyna kwitnąć od dołu. Kwiaty są bardzo drobne, samopylne, w zależności od odmiany koloru fioletowego lub białego. Liście w trakcie dojrzewania żółkną i opadają, poczynając od dolnej części rośliny. Strąki zawierają od 1 do 4 nasion. Wadą większości odmian soi jest niskie osadzenie dolnych strąków od 9 do 11-12 cm od podstawy, co powoduje straty w trakcie zbioru. Z obserwacji wynika, że dolne strąki o 2-3 cm wyżej mają rośliny wysiane wcześniej – zaraz po 20 kwietnia, a nie na początku maja. Bardzo duży wpływ na wysokość dolnych strąków ma dostatek opadów po wschodach soi i tak w 2015 r. przy ich braku dolne strąki były osadzone na 5-6 cm. Soja, podobnie jak inne bobowate, w pierwszym okresie wzrostu tworzy korzeń palowy z dużą liczbą korzeni bocznych. Po wschodach szybciej rosną korzenie niż część nadziemna. Główna masa korzeni rozwija się w warstwie ornej. Soja współżyje z bakteriami brodawkowymi Bradyrhizobium japonicum wiążącymi wolny azot z powietrza. Brodawki zaczynają pojawiać się w trzeciej dekadzie maja. Ich intensywny wzrost następuje od połowy czerwca, w trakcie kwitnienia. Zamierają wraz z żółknięciem liści. Zdecydowanie bardziej dorodne brodawki i w znacznie większej ilości występują na glebach przewiewnych, lżejszych niż na zlewnych – ciężkich. Słabiej lub w ogóle brodawki nie zawiązują się w stanowiskach zasobnych w azot glebowy i na polach, na których soję przed siewem nawożono nawozami azotowymi. Jak już wspomniano, soja w pierwszych tygodniach rośnie wolno, nie zakrywając gleby. Nieopryskana herbicydami ulega silnemu zachwaszczeniu. Szybko zaczyna rosnąć dopiero w drugiej połowie czerwca.

2. Wymagania klimatyczne i glebowe

soja-11Soja jest rośliną ciepłolubną dnia krótkiego. Charakteryzuje się krótkim okresem wegetacji 120-135 dni i dłużej. Do dobrego kiełkowania i wschodów wymaga temperatury gleby 8-10⁰C i powietrza 10-15⁰C. Przypada to najczęściej na trzecią dekadę kwietnia. Nasiona wysiane zbyt wcześnie do nieogrzanej gleby nie kiełkują, szybko ulegają butwieniu i giną. Soja może być uszkadzana przez wiosenne przymrozki, ale jest też tolerancyjna na nie. W 2012 r. w SDOO Głubczyce przymrozek -4,1⁰C z 18/19 maja nie spowodował uszkodzeń siewek w fazie liścieni. Natomiast duży -8,1⁰C
w Dobrzyniu (pow. Brzeg) zniszczył siewki, których liścienie były na wierzchu.
W rezultacie 20-30% roślin wypadało. Dość dużo ciepła soja potrzebuje w pierwszych okresach rozwojowych oraz w fazie kwitnienia. Potrzeby cieplne soi ograniczają jej uprawę na nasiona. Najlepsze regiony do uprawy soi to: Śląsk, Małopolska, Podkarpacie (za wyjątkiem terenów górzystych), a także Ziemia Lubuska, Wielkopolska i Pomorze Zachodnie. Soja, która pochodzi z klimatu kontynentalnego, genetycznie jest dostosowana do okresowych niedoborów wody. Sprzyja temu rozbudowany, mocny palowy system korzeniowy, oraz owłosienie łodyg, liści i strąków, które zmniejszają transpirację. Ale w warunkach długotrwałej suszy, jak to miało miejsce w 2015 r., też bardzo silnie reaguje na brak wody. Słabo rośnie, zawiązuje mniej strąków i nasion w strąkach, ma drobne nasiona, dojrzewa nierównomiernie. Przedwcześnie zaschnięte nasiona z górnych partii łodygi nie wykształciły żywotnych zarodków. Zdolność kiełkowania soi spadała nawet do 40%. Źle znosi nadmiar wody w trakcie dojrzewania, ponieważ jej nasiona butwieją.

3. Przedplon i uprawa gleby

soja-12Soję należy uprawiać po zbożach, które pozostawiają po sobie stanowisko najczęściej wolne od uciążliwych chwastów i niezbyt zasobne w azot. Kukurydza jest też dobrym przedplonem, ponieważ przyorana słoma rozluźnia glebę i przy swojej dużej suchej masie zawiera znaczne ilości składników pokarmowych. Jednak
decydując się na wysiew soi po kukurydzy, należy unikać jej uprawy na stanowiskach, na których do odchwaszczania zastosowano substancję aktywną mezotrion. Pozostałości jej w glebie hamują wzrost soi. Należy unikać uprawy soi po rzepaku, z uwagi na ryzyko wystąpienia zgnilizny twardzikowej. Nie należy soi uprawiać na stanowiskach bogatych w azot, nawożonych obornikiem, gnojowicą. Nadmiar azotu szkodzi bakteriom brodawkowym, powoduje wybujałość soi i jej wyleganie. Soję można wysiewać po sobie. Gdy rok po roku na danym polu zostaną wysiane nasiona zaszczepione szczepionką bakterii brodawkowych, to namnożą się w glebie i w następnych latach nie potrzeba będzie wysiewać szczepionych nasion, a w glebie pozostanie dużo azotu. Uprawa gleby po zbiorze przedplonu zbożowego powinna być wykonana starannie, aby stworzyć warunki do kiełkowania chwastów, zniszczyć ich siewki oraz zgromadzić i zatrzymać pozimową wodę w glebie. Glebę przed zimą należy zaorać, ponieważ wówczas o 30% zwiększa się jej pojemność wodna. Soję można uprawiać w systemie bezorkowym wysiewając w mulcz. Należy za wszelką cenę unikać wiosennej orki, gdyż powoduje ubytek wody z gleby 30-40 mm. Soja źle znosi ubitą rolę. Dlatego liczbę zabiegów uprawowych należy ograniczyć do minimum, by uniknąć zagęszczenia gleby przez koła ciągników. Po zbożach polecane jest wykonanie pełnego zestawu uprawek pożniwnych, a przed zimą niewysztorcowanej orki na głębokość 25 cm. Po kukurydzy należy wykonać orkę najlepiej z przedpłużkami, w celu dobrego przykrycia resztek pożniwnych. Pole przed siewem soi powinno być dokładnie wyrównane. Większość odmian soi wiąże nisko dolne strąki i na nierównym polu część z nich
w trakcie omłotu kombajnem pozostaje na pniu.
Wiosną, jak tylko gleba dostatecznie obeschnie, pole należy zawłókować. Jest to podstawowy zabieg uprawowy. Uprawka ta ma za zadanie wyrównanie pola, przerwanie parowania wilgoci z gleby i zniszczenie siewek chwastów. W razie wczesnej wiosny chwasty wzeszłe przed siewem soi można zniszczyć mechanicznie lub chemicznie. Gdy siew będzie wykonany siewnikiem talerzowym, to siew można wykonać bez wzruszania gleby przed siewem. W przypadku siewu siewnikiem z redlicami stopkowymi rola przed siewem powinna być wzruszona płytko – na głębokość 5-6 cm, tak aby wysiane nasiona zostały umieszczone na niewzruszonej glebie z czynnym podsiąkaniem kapilarnym. Wałowanie gleb zwięzłych po zasiewie soi na polach dobrze uwilgotnionych jest zbyteczne, a wręcz niewskazane, bowiem może być to przyczyną zaskorupienia po deszczach. Na polach zakamienionych przed zabiegiem herbicydowym należy wyzbierać kamienie, które mogłyby utrudnić zbiór a nawet doprowadzić do uszkodzenia kombajnu.

4. Nawożenie

soja-15Wg IUNG-PIB Puławy do wytworzenia 1 dt nasion wraz z plonem ubocznym soja pobiera kg: N – 6,8 , P2O5 – 1,70 i K2O – 3,32. Nawożenie fosforem i potasem powinno być oparte o wyniki analizy gleby. Na glebach o wysokiej i bardzo wysokiej zasobności w fosfor i potas z nawożenia tymi pierwiastkami można zrezygnować. Na glebach o średniej zawartości fosforu i potasu stosować przedsiewnie, odpowiednio: 40-50 kg P2O5/ha np. w postaci Super FOS DAR 40™ – superfosfat wzbogacony i 60-80 kg K2O/ha. Natomiast na stanowiskach o niskiej zasobności, nawożenie fosforem należy zwiększyć do 70 kg P2O5/ha, a potasem do 120 kg K2O/ha. Wapnowanie wykonać w dawce 1-1,5 t/ha wapna magnezowego pod przedplon przy pH <5,5 pod podorywkę lub orkę przedzimową. Niedobory magnezu uzupełnić nawozami typu: kizeryt lub siarczan magnezu w dawce 40-60 kg MgO/ha.

Azot – ostrożnie

Z nawożenia przedsiewnego azotem najlepiej zrezygnować. Startowe nawożenie azotem wpływa pozytywnie na kiełkowanie, lecz hamuje rozwój brodawek i samych roślin soi po 4 tygodniu od momentu siewu. Na glebach ubogich w próchnicę, na których podaż azotu glebowego jest niewielka oraz gdy rośliny słabo wiążą brodawki i mają jasny kolor liści warto zastosować azot pogłównie (8 brodawek bakteryjnych na korzeniach soi zaspokaja potrzeby nawozowe danej rośliny
na azot).
Zaleca się wysiew azotu (40-50 kg N/ha) najlepiej w nawozach dodatkowo wzbogaconych w siarkę w fazie początek kwitnienia.

5. Siew i szczepienie bakteriami brodawkowymi

soja-7Nasiona soi 2-3 dni przed siewem powinny być zaprawiane zaprawą fungicydową przeciwko zgorzeli siewek wywoływanych przez różne gatunki grzybów oraz bezpośrednio przed siewem zaszczepione bakteriami brodawkowymi Bradyrhizobium japonicum, które nie występują w stanie naturalnym, w środowisku naszych gleb. Zaprawianie przeciwko zgorzeli siewek jest konieczne, ponieważ wschody soi trwają kilkanaście dni, a w glebach znajduje się wiele patogenicznych grzybów. Soję wysiewa się do dobrze doprawionej, ogrzanej gleby. Norma wysiewu soi zależy od typu odmiany.

 

  • Siew zaleca się od 20.IV do 5.V;
  • Temperatura gleby (12-14°C);
  • Głębokość 3-4 cm, w przypadku niskiej wilgotności gleby 5-6 cm;
  • Wysiew 60 – 80 szt./m2;
  • Rozstawa rzędów 12-45 cm;
  • Ilość wysiewu: ok. 125 – 150 kg/ha;

6. Chemiczna i mechaniczna ochrona plantacji soi

Środki chemiczne oraz substancje czynne do ochrony plantacji soi przed zachwaszczeniem.

Lp.

Herbicydy

Nazwa substancji czynnej

Zwalczane chwasty

Przedwschodowo

1

Afalon Dyspersyjny 450 SC linuron – 450 g

dwuliścienne

2

Proman 500 SC metobromuron – 500 g

dwuliścienne

3

Soleto 500 SC metobromuron – 500 g

dwuliścienne

4

Plateen 41,5 WG flufenacet – 24 %, metrybuzyna – 17,5 %

dwuliścienne + niektóre jednoliścienne

5

Sencor Liquid 600 SC metrybuzyna – 600 g

dwuliścienne + niektóre jednoliścienne

6

Inigo 500 SC metobromuron – 500 g

dwuliścienne + niektóre jednoliścienne

7

Stomp Aqua 455 CS pendimetalina 455 g

dwuliścienne + niektóre jednoliścienne

8

Dual Gold 960 EC metolachlor-S – 960 g

jednoliścienne

Powschodowo

9

Boxer 800 EC prosulfokarb – 800 g

dwuliścienne

10

Corum 502,4 SL bentazon – 480 g, imazamoks – 22,4 g

dwuliścienne

11

Achiba 05 EC chizalofop-P etylu – 50 g

jednoliścienne

12

Focus Ultra 100 EC cykloksydym – 100 g

jednoliścienne

13

Fusilade Forte 150 EC fluazyfop-P butylu – 150 g

jednoliścienne

14

Pilot 10 EC chizalofop-P etylu – 100 g

jednoliścienne

15

Select Super 120 EC kletodym – 120 g

jednoliścienne

16

Targa Super 05 EC chizalofop-P etylu – 50 g

jednoliścienne

17

Trivko chizalofop-P etylu – 125 g

jednoliścienne

 

soja-15Przy pielęgnacji siewek oprócz ochrony chemicznej można stosować system agrotechnicznych metod walki z chwastami. Bronować siewki soi można  3-4 dni po wysiewie, kiedy jej nasiona dopiero wykiełkują. Soja dobrze znosi bronowanie, tylko faza zgiętego kolanka, która następuje 2-3 dni przed pojawieniem się wschodów, jest krytyczną dla bronowania. Na siewkach soi w zależności od zachwaszczenia przeprowadza się też 1-2 bronowania po wschodach, przy tym pierwsze, kiedy roślina jest dobrze ukorzeniona i osiągnęła wysokości 10-12 cm. Pierwsze bronowanie przeprowadza się, kiedy soja osiągnęła fazy pierwszego trójlistkowego liścia, drugie – przy trzecim trójlistkowym liściu. Ten sposób walki
z chwastami najlepiej stosować w drugiej połowie dnia  (wtedy rośliny są mniej podatne na uszkodzenia) w poprzek lub ukośnie do kierunku rzędów. Przedwschodowe bronowanie zmniejsza zanieczyszczenie o 40-50 %, powschodowe – na 50-60 %, a przedwschodowe
i powschodowe – na 65-75 %. Przy bronowaniu przedwschodowym prędkość ruchu agregatu nie powinna przekraczać
6 km/h, po wschodach – 5 km/h. Później mogą być potrzebne 1-2 międzyrzędowe uprawy. Terminy przeprowadzenia międzyrzędowych upraw i ich ilość zależy od pojawiania się chwastów. Podczas okresu wegetacji zwykle są przeprowadzane
2-4 międzyrzędowe uprawy, ostatnia nie później niż  faza butonizacji.

soja-19Aby uniknąć chorób w plantacji soi należy:

  • Stosować kwalifikowany materiał siewny,
  • Zakładać plantację na glebach zalecanych,
  • Przestrzegać zasad prawidłowej agrotechniki,
  • Nie uprawiać roślin po sobie, ponieważ grzyby zimują w resztkach pożniwnych.

7. Zbiór

Krajowe odmiany soi dojrzewają zazwyczaj od końca sierpnia nawet do początku października. Zbiór wykonuje się jednoetapowo kombajnem ustawionym na niskie ścinanie (6-8 cm), w dojrzałości pełnej (15% wilgotności), kiedy strąki są brązowe, a nasiona „dzwonią” w strąkach. Obroty bębna należy ustawić na około 500-600 obr./min. przy prędkości kombajnu 3-5 km/ha. Zbyt późny zbiór może doprowadzić do dużych strat.

sojaFazy rozwojowe soi

Soja (Glycine Willd) KOD OPIS Główna faza rozwojowa 0: Kiełkowanie 00 Suche nasiona 01–03 Pęcznienie nasion 08 Kiełek dosięga powierzchni gleby; widoczne wybrzuszenie 09 Kiełek przebija się na powierzchnię gleby („faza pęknięcia”) Główna faza rozwojowa 1: Rozwój liści (główny pęd) 10 Liścienie całkowicie rozwinięte 11 Rozwinięta pierwsza para liści właściwych (jednolistkowe liście na pierwszym węźle) 12 Rozwinięty trójlistkowy liść na drugim węźle 13 Rozwinięty trójlistkowy liść na trzecim węźle 14–19 Dalszy rozwój liści Główna faza rozwojowa 2: Rozwój pędów bocznych od 21 Rozwój pędów kolejnych rzędów Główna faza rozwojowa 4: Rozwój części wegetatywnych, przeznaczonych do zbioru 49 Część wegetatywna rośliny, przeznaczona do zbioru osiąga ostateczną wielkość Główna faza rozwojowa 5: Rozwój kwiatostanu (główny pęd) 51 Widoczne pierwsze pąki kwiatowe 55–59 Dalszy rozwój pąków Główna faza rozwojowa 6: Kwitnienie (główny pęd) 61 Początek fazy kwitnienia 65 Pełnia fazy kwitnienia 69 Koniec fazy kwitnienia; widoczne pierwsze strąki Główna faza rozwojowa 7: Rozwój strąków i nasion 70 Pierwszy strąk osiągnął typową długość 71–78 Dalszy rozwój strąków 79 Prawie wszystkie strąki osiągnęły typową długość; nasiona wypełniają zagłębienia większości strąków

Korzyści wynikające z uprawy soi

  • Uprawa soi nie wymaga specjalnych maszyn i urządzeń;
  • Soja jest najważniejszą rośliną oleisto-białkową o światowym znaczeniu, która daje pełnowartościowe plony od 15-42 dt / ha pozwalający na uzyskanie 40-47 % białka, 17-23 % oleju, 70-150 kg /ha azotu organicznego;
  • Zalety powyższe czynią soję wartościowym składnikiem mieszanek paszowych dla zwierząt;
  • Soja jest idealnym przedplonem dla zbóż, kukurydzy, rzepaku roślin paszowych i warzywnych;
  • Dzięki działalności korzeni i bakterii brodawkowych soja pozostawia glebę spulchnioną, polepsza jej właściwości fizyczne i chemiczne oraz zwiększa retencyjność wodną gleb;
  • Jest nowoczesnym produktem dla przemysłu spożywczego, chemicznego, farmaceutycznego, kosmetycznego;
x
niepodlegla
>